Wat zijn antipsychotica?
Antipsychotica zijn geneesmiddelen die worden voorgeschreven bij psychotische klachten, zoals wanen en hallucinaties. Ze worden vooral gebruikt bij schizofrenie en andere psychotische stoornissen, en vaak ook bij een bipolaire stoornis. Soms worden ze in lage dosering ingezet bij ernstige onrust of als aanvulling bij een depressie die onvoldoende reageert op andere medicatie.
Hoe werken antipsychotica?
Bij een psychose is de signaaloverdracht via de boodschapperstof dopamine in bepaalde hersengebieden te actief. Antipsychotica blokkeren de dopamine-receptoren en dempen daarmee deze overactiviteit. Veel moderne middelen beïnvloeden daarnaast ook serotonine. Het effect op onrust en slaap is vaak binnen enkele dagen merkbaar; het verminderen van wanen en hallucinaties kan enkele weken duren.
Klassieke en atypische antipsychotica
- Klassieke antipsychotica, zoals haloperidol, werken sterk op dopamine. Ze geven vaker bewegingsbijwerkingen zoals stijfheid en trillen.
- Atypische (tweede generatie) antipsychotica, zoals quetiapine, olanzapine, risperidon en aripiprazol, werken ook op serotonine. Ze geven minder bewegingsbijwerkingen, maar vaker gewichtstoename en stofwisselingsveranderingen.
- Clozapine is een bijzonder middel voor schizofrenie die onvoldoende reageert op andere antipsychotica. Het vraagt regelmatige bloedcontroles.
Bekende middelen
- Quetiapine: vaak gebruikt bij bipolaire stoornis en psychose; werkt sterk sederend.
- Olanzapine: effectief bij psychose en manie; geeft relatief vaak gewichtstoename.
- Risperidon: veel gebruikt bij psychose en soms bij ernstige gedragsproblemen.
- Aripiprazol: geeft minder sufheid en gewichtstoename, maar soms innerlijke onrust.
- Haloperidol: een klassiek middel, onder andere bij acute psychose en delier.
Mogelijke bijwerkingen
- Sufheid en vermoeidheid
- Gewichtstoename en een verhoogd risico op diabetes en hoge cholesterol
- Bewegingsklachten: stijfheid, trillen of innerlijke onrust (akathisie)
- Duizeligheid bij snel opstaan
- Hormonale veranderingen, zoals een verhoogd prolactine
- Zelden: hartritmestoornissen of het maligne neurolepticasyndroom (hoge koorts met spierstijfheid); zoek dan direct hulp
Waar moet u op letten?
- Laat regelmatig uw gewicht, bloeddruk, bloedsuiker en cholesterol controleren; soms is ook een ECG nodig.
- Stop niet plotseling; afbouwen gebeurt geleidelijk in overleg met uw arts.
- Wees voorzichtig met alcohol en andere middelen die sufheid geven.
- Rijd geen auto totdat u weet hoe het middel bij u werkt.
- Bij ouderen met dementie worden antipsychotica zo kort en laag mogelijk gebruikt vanwege extra risico's.
- Bespreek een zwangerschapswens altijd vooraf met uw arts.